سرما و تنگنای گاز؛ سرمای هوا چگونه تولید پتروشیمی‌ها را تحت فشار می‌گذارد؟
با کاهش دمای هوا و افزایش مصرف گاز برای گرمایش، تأمین پایدار انرژی صنایع به یکی از چالش‌های مهم کشور تبدیل می‌شود. صنعت پتروشیمی نیز که بخشی از واحدهای آن برای تأمین خوراک و سوخت به گاز طبیعی وابسته‌اند، از این فشار تأثیر می‌پذیرد. محدودیت گاز می‌تواند ظرفیت تولید را کاهش دهد، برنامه تحویل محصولات را تغییر دهد و هزینه‌های عملیاتی مجتمع‌ها را افزایش دهد.
چرا با سردشدن هوا، گاز پتروشیمی‌ها محدود می‌شود؟
در روزهای سرد سال، مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری افزایش می‌یابد. اگر تولید، پالایش و انتقال گاز نتواند هم‌زمان با این رشد مصرف پاسخ‌گوی تقاضا باشد، مدیریت شبکه با دشواری روبه‌رو می‌شود. در چنین شرایطی، با اولویت‌یافتن تأمین گرمایش مردم، احتمال محدودشدن گاز صنایع افزایش پیدا می‌کند. مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی نیز در اظهارات مربوط به تأمین خوراک زمستانی، به ارتباط افزایش مصرف خانگی و اعمال محدودیت برای مجتمع‌های پتروشیمی اشاره کرده است.
بنابراین، سرمای هوا عامل افزایش تقاضاست؛ اما شدت مشکل به ظرفیت واقعی عرضه، آمادگی زیرساخت‌ها و میزان مصرف در بخش‌های مختلف بستگی دارد. هرچه فاصله عرضه و تقاضا بیشتر باشد، حفظ جریان پایدار گاز برای واحدهای تولیدی دشوارتر می‌شود.
گاز در پتروشیمی فقط سوخت نیست
برای درک پیامدهای محدودیت گاز باید میان «خوراک» و «سوخت» تفاوت گذاشت. سوخت برای تأمین انرژی موردنیاز تجهیزات و فرایندها مصرف می‌شود؛ خوراک، ماده اولیه‌ای است که به محصول تبدیل می‌شود. در واحدهای متانول و آمونیاک، گاز طبیعی نقشی اساسی در تأمین ماده اولیه دارد. آمونیاک نیز در زنجیره تولید اوره استفاده می‌شود.
به همین دلیل، کاهش گاز این واحدها می‌تواند مستقیماً تولید را محدود کند. جایگزین‌کردن سوخت در بعضی تجهیزات، در صورت وجود امکانات فنی و مجوزهای لازم، ممکن است بخشی از مشکل انرژی را کاهش دهد؛ اما کمبود خوراک را نمی‌توان به همین سادگی جبران کرد. میزان آسیب‌پذیری هر مجتمع نیز به نوع خوراک، فناوری و وابستگی آن به خدمات جانبی بستگی دارد.
هزینه محدودیت گاز فراتر از افت تولید است
نخستین پیامد کاهش گاز، پایین‌آمدن تولید و فروش است؛ اما آثار اقتصادی آن به همین نقطه ختم نمی‌شود. کاهش تولید، هزینه‌های ثابت را میان حجم کمتری از محصول تقسیم می‌کند و می‌تواند بهای تمام‌شده هر تن را افزایش دهد. همچنین، توقف و راه‌اندازی مجدد واحدها به زمان و منابع نیاز دارد.
تغییر برنامه تولید ممکن است تحویل سفارش‌ها را نیز به تأخیر بیندازد. اگر محدودیت طولانی شود، مدیریت قراردادهای صادراتی، موجودی انبار و تأمین مواد اولیه مشتریان دشوارتر خواهد شد. برآورد خسارت نیز باید برای هر مجتمع جداگانه انجام شود؛ مدت محدودیت، تولید جبران‌نشده، هزینه توقف و راه‌اندازی و تعهدات فروش از عوامل تعیین‌کننده‌اند.
در بازار داخلی نیز، اگر افت تولید به کاهش عرضه مواد اولیه منجر شود، صنایع پایین‌دستی ممکن است با دشواری تأمین مواجه شوند. البته تغییر قیمت محصولات تنها به محدودیت گاز وابسته نیست و عواملی مانند تقاضا، موجودی بازار و قیمت‌های جهانی نیز بر آن اثر می‌گذارند.
پتروشیمی‌ها چگونه می‌توانند آثار کمبود گاز را کاهش دهند؟
یکی از اقدامات مؤثر، اعلام زودهنگام و قابل اتکای برنامه محدودیت‌هاست. اطلاع‌رسانی پیش از اعمال محدودیت، به مجتمع‌ها امکان می‌دهد برنامه تولید، موجودی انبار و تعهدات فروش خود را تنظیم کنند. همچنین، در صورت امکان فنی، می‌توان بخشی از تعمیرات برنامه‌ریزی‌شده را با دوره کاهش دسترسی به گاز هماهنگ کرد. این هماهنگی تمام خسارت را حذف نمی‌کند، اما هزینه‌های قابل پیشگیری را کاهش می‌دهد.
بهینه‌سازی مصرف انرژی در داخل مجتمع‌ها نیز اهمیت دارد. کاهش اتلاف در شبکه بخار، بهبود عایق‌کاری، بازیافت حرارت و پایش عملکرد تجهیزات می‌تواند مصرف انرژی به ازای هر تن محصول را کاهش دهد. اثربخشی هر اقدام باید بر اساس شرایط واقعی همان واحد سنجیده شود.
در سطح ملی، اصلاح مصرف ساختمان‌ها و تجهیزات گرمایشی می‌تواند فشار بر شبکه را کمتر کند. صنعت پتروشیمی نیز اجرای طرح‌های بهینه‌سازی در داخل صنعت و مشارکت در کاهش مصرف سایر بخش‌ها را دنبال می‌کند. این رویکرد نشان می‌دهد پایداری خوراک صنایع، با بهره‌وری مصرف انرژی در کل کشور ارتباط دارد.
عبور از محدودیت‌های مقطعی به تأمین پایدار
مدیریت مصرف و برنامه‌ریزی زمستانی برای کاهش فشار روزهای سرد ضروری است؛ بااین‌حال، تأمین پایدار گاز به سرمایه‌گذاری مستمر در تولید، نگهداشت، پالایش، انتقال و ذخیره‌سازی نیز نیاز دارد. توسعه ظرفیت پتروشیمی باید با چشم‌انداز واقعی تأمین خوراک هماهنگ باشد تا ظرفیت‌های جدید، با محدودیت مزمن انرژی روبه‌رو نشوند.
برای صنعت پتروشیمی، زمستان آزمون پایداری تولید است. کاهش خسارت این فصل به مجموعه‌ای از اقدامات وابسته است: مصرف بهینه، اطلاع‌رسانی دقیق، آمادگی عملیاتی و تقویت زیرساخت‌ها. هرچه تأمین گاز قابل پیش‌بینی‌تر باشد، مجتمع‌ها نیز امکان بیشتری برای حفظ تولید، اجرای تعهدات و برنامه‌ریزی توسعه خواهند داشت.
